Kętrzyn ma za sobą ponad sześćset lat miejskiej historii, a wcześniej — długą przeszłość jako pruska osada. Ten tekst porządkuje ją w oś czasu. Trzymamy się dat, które potwierdza co najmniej jedno wiarygodne źródło (muzeum, encyklopedia regionalna), a gdy źródła się rozchodzą, piszemy to wprost. Szersze opowieści o poszczególnych miejscach znajdziesz w artykule o zamku i muzeum, o bazylice św. Jerzego i o Wilczym Szańcu.
Zanim powstało miasto: Barcja i osada Rast
Tereny wokół dzisiejszego Kętrzyna zamieszkiwało pruskie plemię Bartów, a ich ziemia nosiła nazwę Barcja. Pruska osada w miejscu późniejszego miasta nazywała się Rast — od niej pochodzi niemiecka nazwa Rastenburg. Po podboju Prus przez zakon krzyżacki ziemie Bartów podzielono między jednostki zakonu.
Krzyżacy: strażnica, zamek i lokacja miasta (XIV wiek)
W 1329 roku krzyżacy z komturii bałgijskiej postawili w miejscu pruskiej osady drewniano-ziemną strażnicę — ten rok podają encyklopedia Warmii i Mazur, leksykon kultury i Ostmitteleuropa-Lexikon. Muzeum w Kętrzynie datuje z kolei pierwszą wzmiankę o samej miejscowości na 1342 rok, więc w tekstach spotkasz oba wskazania. Strażnica spłonęła w 1345 roku, gdy ziemię najechały wojska litewskie, a po odbudowie została spalona ponownie w lutym 1347 roku.
Przełomem był 11 listopada 1357 roku: miasto otrzymało prawa na prawie chełmińskim, a akt lokacyjny wyznaczył mu 102 łany ziemi (około 1700 hektarów). Mniej więcej w tym samym czasie zaczęto stawiać murowany zamek, ukończony przed 1374 rokiem, a w 1359 roku ruszyła budowa gotyckiego kościoła św. Jerzego, rozbudowywanego aż do początku XVI wieku. Imię komtura, który nadał prawa, bywa podawane różnie (Henning albo Johann Schindekopf) — pewne jest nazwisko i godność komtura bałgijskiego.
Bunt 1454 roku i czasy książęce
W 1440 roku miasto przystąpiło do Związku Pruskiego, a w 1454 roku, na początku wojny trzynastoletniej, mieszczanie wypowiedzieli posłuszeństwo zakonowi i opanowali zamek. Prokurator Wolfgang Sauer został uwięziony i utopiony; szczegóły tej historii (kto, w którym stawie i jak później ukarano miasto) przechodzą już w podanie — opisujemy je w tekście o legendach Kętrzyna i okolic. W 1525 roku, po sekularyzacji zakonu, Rastenburg znalazł się w Prusach Książęcych, a zamek stał się siedzibą starostwa. Po 1701 roku miasto leżało już w Królestwie Pruskim.
XIX wiek: kolej, przemysł, powiat
15 grudnia 1797 roku wielki pożar zniszczył zamek, który przeszedł wtedy na własność miasta. W 1818 roku Rastenburg został siedzibą powiatu w kształcie zbliżonym do obecnego. Przełomowy dla rozwoju był 1 listopada 1867 roku — otwarcie linii kolejowej, o której więcej w osobnym artykule: Kolej w Kętrzynie. W drugiej połowie wieku powstały cukrownia, browar, duży młyn i odlewnie żelaza, a muzeum opisuje miasto jako jedno z najbardziej uprzemysłowionych na Mazurach. W 1877 roku założono Stado Ogierów, jedno z czterech państwowych stad ogierów w Prusach Wschodnich. Około 1900 roku Rastenburg liczył ponad 11 tysięcy mieszkańców.
XX wiek: wojny i Wilczy Szaniec
W sierpniu 1914 roku miasto na krótko zajęły wojska rosyjskie; zniszczenia były niewielkie, a odbudowę okolicy wsparł finansowo Hanower. W listopadzie 1940 roku w lasach Gierłoży, około 8 kilometrów od miasta, zaczęto budować kwaterę Hitlera zwaną Wilczym Szańcem — fakty o niej zebraliśmy w tekście Wilczy Szaniec: fakty i mity.
1945: koniec Rastenburga
27 stycznia 1945 roku do miasta wkroczyła Armia Czerwona — tego samego dnia zajęła też Wilczy Szaniec, wysadzony przez Niemców dwa–trzy dni wcześniej. Spłonęły zamek i znaczna część starówki. Dokładnych strat nie da się podać jedną liczbą: muzeum wskazuje, że zniszczono około 38 procent budynków mieszkalnych, inne opracowania mówią o zniszczeniu około 40 albo nawet 60 procent miasta, a liczby ofiar i deportowanych w różnych tekstach się rozchodzą. Rastenburg wrócił w granice Polski; w 1945 roku używano nazwy Rastembork.
Po wojnie: Kętrzyn
26 lutego 1946 roku powstało Muzeum Krajoznawcze — dzisiejsze Muzeum im. Wojciecha Kętrzyńskiego — z inicjatywy Zofii Licharewej, a 7 maja 1946 roku miasto otrzymało urzędowo nazwę Kętrzyn, na cześć historyka z Rastembork. Historię tej zmiany opisujemy w osobnym tekście: Jak Rastenburg stał się Kętrzynem. W latach 1962–1967 odbudowano zamek, a od maja 1967 roku mieści się w nim muzeum. W 1975 roku miasto trafiło do województwa olsztyńskiego, w 1999 roku — do nowo utworzonego powiatu kętrzyńskiego, a 22 lipca 1999 roku kościół św. Jerzego otrzymał tytuł bazyliki mniejszej. Według danych z początku 2024 roku w Kętrzynie mieszka około 25 tysięcy osób.
Najczęstsze pomyłki
- Plebiscyt 1920 roku. Rastenburg nie brał w nim udziału — powiat należał do rejencji królewieckiej i nie wchodził do obszaru plebiscytowego (głosowano m.in. w powiatach mrągowskim, giżyckim, ełckim czy szczycieńskim).
- Wilczy Szaniec nie leży w Kętrzynie, lecz w Gierłoży, około 8 kilometrów na wschód od miasta.
- Rok założenia strażnicy bywa podawany jako 1329 albo 1342 — to dwa różne wskazania (budowa kontra pierwsza wzmianka o miejscowości).
Zobacz też: Samouczek miasta, zabytki Kętrzyna i kalendarz wydarzeń.
Źródło: Muzeum im. Wojciecha Kętrzyńskiego; Encyklopedia Warmii i Mazur